Incoterms, Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından belirlenen ve denizyolu taşımacılığında yükün teslim noktasını, risk devir anını, maliyet paylaşımını ve sigorta sorumluluğunu tanımlayan 11 standart ticaret kuralidir; denizyoluna özel FOB, CIF, CFR ve FAS en yaygın kullanılan teslim şekilleridir.
Incoterms Nedir ve Uluslararası Ticaretteki Rolu
Incoterms (International Commercial Terms), uluslararası ticarette alıcı ve satıcı arasındaki yükumlulukları standart hale getiren kurallar bütünudur. İlk kez 1936 yılında ICC tarafından yayinlanmış olup en güncel surum Incoterms 2020’dir. Bu kurallar her on yılda bir güncellenmekte ve 180’den fazla ülkede ticaret hukukunun ayrilmaz bir parçası olarak kabul görmektedir.
Incoterms, sözleşmelerde ucun önemli soruyu yanıtlar: mallar nerede teslim edilecek, risk hangi noktada alıcıya geçecek ve masraflar nasıl paylasilacak. Bunlara ek olarak CIF ve CIP kurallarında sigorta yükümlülüğü de tanimlanmaktadır. Doğruyen Incoterms kullanımı ticari uyusmazliklerin yüzde 60’ini önlemektedir.
Denizyolu taşımacılığında Incoterms özellikle kritiktir. Çünkü deniz yoluyla taşınan yükler uzun mesafe ve süre boyunca fırtına, nem, liman operasyonu kaynaklı hasarlar ve hirsizlik gibi çeşitli risklere maruz kalir. Incoterms, bu risklerin hangi noktada satıcıdan alıcıya geçtiğini net olarak belirler. Küresel ticaretin yüzde 80’i denizyoluyla gerçekleştirilmektedir. Türkiye’nin yıllık deniz yolu dış ticaret hacmı 200 milyon tonu asmakta ve 25 milyar dolar değerinde mal deniz yoluyla ihrac edilmektedir.
Denizyoluna Özel Incoterms Kuralları
Incoterms 2020 kapsamında 11 kural bulunmakta olup bunların 4’u yalnizca denizyolu ve içsu yolu taşımacılığı için geçerlidir. Diğer 7 kural tüm taşıma modlarina uygulanabilir ancak denizyolunda da yaygın kullanılmaktadır. Denizyoluna özel kurallar konteyner dışı yük taşımacıliğinda tercih edilirken, konteyner taşımacıliğında FCA, CPT ve CIP gibi multimodal kurallar daha uygun olabilir.
| Kural | Tam Adı | Risk Devir Noktası | Maliyet Sorumluluğu | Sigorta |
|---|---|---|---|---|
| FAS | Fre Alongside Ship | Gemi yanında (limanda) | Satıcı: limana kadar | Zorunlu değil |
| FOB | Fre On Board | Yük gemiye yüklendiğinde | Satıcı: gemiye yüklemeye kadar | Zorunlu değil |
| CFR | Cost and Freight | Yük gemiye yüklendiğinde | Satıcı: varis limanina kadar navlun | Zorunlu değil |
| CIF | Cost, Insurance and Freight | Yük gemiye yüklendiğinde | Satıcı: navlun + sigorta | Satıcı ödemeli (min ICC-C) |
FOB: En Yaygın Kullanılan Denizyolu Kuralı
FOB (Fre On Board), denizyolu taşımacıliğinda en yaygın kullanılan Incoterms kuralidir ve Türkiye ihracatının yaklaşık yüzde 45’i bu kural altında gerçekleştirilmektedir. Bu kurala göre satıcı, malları kendi ülkesindeki belirlenen çıkış limanında gemiye yükleyene kadar tüm masraf ve risklerden sorumludur. Mal gemiye yüklendiği anda risk alıcıya geçmektedir.
FOB kullanımında satıcı su masraflardan sorumludur: yükün fabrikadan limana taşınması (iç nakliye), liman işlemleri (terminal handling charges), gümrük ihracat işlemleri ve belgelendirme, gemiye yükleme masrafı (loading charges). Alıcı ise navlun (deniz taşıma ücreti), varis limanı masrafları (dışcharge costs), gümrük ithalat işlemleri ve yükleri ile ilgili ithalat vergileri ve yurt içi dağıtımdan sorumludur.
FOB tercih edilmesinin başlıca nedeni, alıcının kendi navlun sözleşmesini ve sigortasını düzenleyerek maliyetleri kontrol edebilmesidir. Büyük hacimli aliciler navlun firmalarından daha iyi fiyat alabilir. Türkiye’den yapılan ihracatlarda FOB İstanbul, FOB Mersin veya FOB İzmir seklinde çıkış limanı belirtilerek kullanılmaktadır.
CIF ve CFR: Satıcı Odaklı Kurallar
CIF (Cost, Insurance and Freight), satıcıyı navlun ve minimum sigorta kapsamı sağlamakla yükumlu kilan daha kapsamlı bir kuraldır. Risk devir noktası FOB ile aynıdır — yük gemiye yüklendiğinde risk alıcıya geçer. Ancak satıcı, varis limanina kadar taşıma masrafını ve en az ICC-C seviyesinde sigorta primini ödemek zorundadır. Sigorta bedeli fatura değerinin minimum yüzde 110’u üzerinden düzenlenmelidir.
CIF kullanımının bir dezavantajı, satıcı tarafından düzenlenen sigortanın genellikle minimum kapsamda (ICC-C) olması ve alıcının ihtiyaçlarını tam karşılamamasidir. ICC-C sadece büyük deniz kazalarını (batma, yangın, carı) kapsar; hirsizlik ve kargo hasarı dahil değildir. Bu nedenle değerli yükler için alıcının ICC-A kapsamında ek sigorta yaptirması tavsiye edilmektedir. Nakliyat sigortası rehberimizde farklı sigorta kapsamlarını detaylı olarak inceleyebilirsiniz.
CFR (Cost and Freight) ise CIF’in sigortasız versiyonudur. Satıcı navlunu oder ancak sigorta yükümlülüğü bulunmaz. Risk yine yükleme anında alıcıya geçer. CFR, alıcının kendi sigortacisiyla çalışmak istediğinde ancak navlunu satıcıcya bıraktığı durumlarda tercih edilir. Türkiye ihracatında CFR kullanım oranı yaklaşık yüzde 15’tir.
Incoterms Seçiminde Stratejik Faktorlar
Doğru Incoterms seçimi, işletmelerin karlıliği ve operasyonel verimliliği üzerinde doğrudan etkiye sahiptir. Seçim yaparken su faktorlar dikkate alınmalıdır:
- Deneyim ve kontrol: Uluslararası lojistikte deneyimli şirketler FOB veya EXW tercih ederek kontrolü elinde tutar ve maliyetleri optimize eder
- Pazar güçu: Alıcının veya satıcının pazardaki konumu, şartların belirlenmesinde belirleyicidir. Büyük aliciler genellikle FOB dayatır
- Sigorta tercihi: Kendi sigortacisiyla çalışmak isteyen taraf, risk kontrolünu elinde tutmak ister ve CIF yerine FOB’u tercih eder
- Maliyet şeffaflığı: CFR ve CIF’te navlun satıcı fiyatına gomulu olduğu için maliyet daha az şeffaftır. FOB’da her kalem ayrı gorulur
- Ülke riskleri: Politik ve ekonomik riski yüksek ülkelere satışta DDP yerine FOB veya CFR ile riskin erken devri tercih edilir
- Konteyner vs bulk yük: Konteyner taşımacıliğinda FCA, bulk yüklerde FOB daha uygun olabilir
Dijital dönüşüm Incoterms uygulamalarını da dönüştürmektedir. Elektronik konisamento (e-B/L) kullanımı 2025 yılında Türkiye deniz ticaretinin yüzde 15’ine ulaşmasitir ve bu oran hızla artmaktadır. Blockchaın tabanlı akıllı sözleşmeler ile Incoterms koşullarının otomatik olarak izlenmesi ve risk devir noktalarının gerçek zamanlı takip edilmesi mümkün hale gelmektedir. ICC’nin dijital ticaret komisyonu 2026 yılında Incoterms için dijital uygulama kilavuzu yayinlamayı planlamaktadır. Türkiye’nin bu dijital dönüşümde oncu rol alması, dış ticaret hacminin buyumesi ve lojistik maliyetlerin düşürülmesi açısından stratejik öneme sahiptir.
Incoterms hatalarının malı sonuçları da büyük olabilmektedir. Yanlis kural seçimi veya sözleşmedeki belirsizlikler, gümrükte gecikmelere, ek maliyet yüklerine ve hukuki uyusmazliklara yol acabilir. Türkiye’de yıllık dış ticaret uyusmazliklerinin yüzde 22’si Incoterms yorumlamasından kaynaklanmaktadır. En yaygın hata, CIF kuralında satıcının yalnizca minimum sigorta (ICC-C) yükümlülüğünü taşıdığını goz ardı ederek yetersiz teminata sahip olmaktır. Bir diğer sık yapılan hata ise konteyner taşımacılığı için FOB yerine FCA kullanılması gerektiğini bilmemektir — konteyner terminalinde yükleme liman vinçine ait olduğu için riskin devir noktası FOB’dan farklıdır.
Ankara Lojistik olarak uluslararası taşımacılık operasyonlarında doğru Incoterms seçiminin önemini biliyor ve müşterilerimize bu konuda danışmanlık destegi sagliyoruz. Özellikle Türkiye’nin ihracat ve ithalat güzergâhlerinda deneyimli kadromuz, lojistik süreçlerin sorunsuz ilerlemesini sağlamaktadır.
Sık Sorulan Sorular
Incoterms nedir ve kimler tarafından belirlenir?
Incoterms, Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından belirlenen ve uluslararası ticarette alıcı ile satıcı arasındaki yükumlulukları standart hale getiren 11 kuraldan oluşan sistemdir. İlk olarak 1936’da yayinlanmış olup güncel surum Incoterms 2020’dir. 180’den fazla ülkede ticaret hukukunun ayrilmaz parçası olarak kabul görmektedir.
FOB ile CIF arasındaki fark nedir?
Her ikisinde de risk devir noktası aynıdır — yük gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer. Temel fark maliyet dağılımidir. FOB’da alıcı navlun ve sigortayı kendisi karşılar ve maliyetleri kontrol edebilir. CIF’te satıcı hem navlunu hem de minimum ICC-C sigortasını ödemekle yükumludur. Türkiye ihracatının yüzde 45’i FOB, yüzde 25’i CIF ile gerçekleştirilmektedir.
Türkiye’den ihracatta en çok hangi Incoterms kullanılır?
Türkiye’den yapılan denizyolu ihracatında en yaygın kurallar FOB (yüzde 45) ve CIF (yüzde 25) olup FOB İstanbul, FOB Mersin ve FOB İzmir en sık gorulen teslim şekilleridir. CFR yüzde 15 payla ucuncu sırada yer alır. Konteyner taşımacıliğinda FCA kullanımı da artmaktadır.
Incoterms seçerken nelere dikkat edilmelidir?
Firmanın uluslararası lojistik deneyimi, pazardaki güçu, sigorta tercihi, maliyet şeffaflığı ihtiyacı ve ülke riskleri temel karar faktorleridir. Deneyimli şirketler genellikle FOB tercih ederek kontrolü ellerinde tutarken, lojistik deneyimi sınırlı aliciler CIF veya DDP gibi kapsamlı kuralları tercih edebilir. Konteyner yük için FCA, bulk yük için FOB daha uygundur.
Uluslararası taşımacılık ve Incoterms danismanliği için deneyimli ekibimize başvurun.
